(Canhsatbien.vn) - 

Hiện nay, cùng với các lực lượng thực thi pháp luật trên biển, Cảnh sát biển Việt Nam đã và đang là lực lượng nòng cốt thực hiện nhiệm vụ kiểm soát, ngăn chặn khai thác thủy sản bất hợp pháp, không báo cáo, không theo quy định (IUU) trên biển. Trong quá trình thực hiện nhiệm vụ trên biển, lực lượng tàu Cảnh sát biển phải đối mặt với nhiều nguy cơ mất an toàn. Bài viết đề xuất một số biện pháp bảo đảm an toàn cho tàu Cảnh sát biển Việt Nam trong quá trình thực hiện nhiệm vụ chống khai thác IUU trên biển.

Tàu CSB 4035 thực hiện nhiệm vụ chống khai thác IUU trên biển. Ảnh: ĐỨC HẠNH

Hoạt động vi phạm IUU trên biển đang là vấn đề nghiêm trọng, không chỉ ảnh hưởng đến nguồn lợi thủy sản mà còn gây mất ổn định an ninh, trật tự trên biển và ảnh hưởng đến uy tín quốc tế của Việt Nam. Trước thực tiễn phát triển kinh tế biển hiện nay, số lượng tàu khai thác thủy sản hoạt động trên biển rất lớn và di chuyển phức tạp, một bộ phận ngư dân, trong đó có ngư dân nước ngoài, nhận thức về pháp luật chưa tốt nên đã có nhiều hành vi vi phạm IUU, nghiêm trọng hơn khi bị lực lượng chức năng của Cảnh sát biển Việt Nam xử lý có thể có hành vi chống đối, manh động, gây nguy hiểm đến lực lượng tàu Cảnh sát biển làm nhiệm vụ. Mặt khác, do điều kiện thời tiết trên biển thường diễn biến thất thường, đặc biệt là sóng to, gió lớn, gây khó khăn cho hoạt động tuần tra, kiểm tra, kiểm soát, ảnh hưởng lớn đến sự an toàn của phương tiện và người của lực lượng tàu Cảnh sát biển trực tiếp thực hiện nhiệm vụ trên biển. Những yếu tố trên là thách thức lớn trong quá trình thực hiện nhiệm vụ, đòi hỏi cán bộ, chiến sĩ tàu Cảnh sát biển phải luôn có bản lĩnh vững vàng, được chuẩn bị kỹ lưỡng về kiến thức chuyên môn nghiệp vụ và có khả năng phối hợp chặt chẽ với các lực lượng hiệp đồng để đảm bảo an toàn tuyệt đối trong quá trình thực hiện nhiệm vụ.

Thực tế trong những năm qua “thực hiện quy tắc an toàn” trong mọi hoạt động luôn là ưu tiên cao nhất khi các tàu Cảnh sát biển thực hiện nhiệm vụ trên biển. Các đơn vị tàu Cảnh sát biển đã hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ chống khai thác IUU được giao. Tuy nhiên, vẫn còn có một số đơn vị trong quá trình thực hiện nhiệm vụ còn tồn tại nguy cơ mất an toàn. Trong thời gian tới, để đáp ứng yêu cầu bảo đảm an toàn trong thực hiện nhiệm chống khai thác IUU sát với thực tiễn hoạt động trên biển, tác giả đề xuất một số biện pháp như sau:

Một là, phát huy vai trò lãnh đạo của cấp ủy đảng, người chỉ huy trong lãnh đạo, tổ chức thực hiện nhiệm vụ chống khai thác IUU trên biển

Đây là biện pháp quan trọng hàng đầu, có ý nghĩa chỉ đạo, định hướng cho quá trình thực hiện nhiệm vụ trên biển. Trước hết, cấp ủy chỉ huy tàu cần tổ chức quán triệt mục đích, ý nghĩa của việc bảo đảm an toàn trong thực hiện nhiệm vụ đến toàn thể cán bộ, chiến sĩ trên tàu nhằm xây dựng ý chí quyết tâm cao hoàn thành mọi nhiệm vụ được giao. Mặt khác, tiến hành lãnh đạo đơn vị làm tốt công tác chuẩn bị mọi mặt về con người, tàu thuyền cũng như tổ chức huấn luyện bổ sung các nội dung còn hạn chế như: nghiên cứu các qui tắc bảo đảm an toàn khi hoạt động trên biển; xây dựng và tổ chức tốt kế hoạch hiệp đồng với các lực lượng thực hiện nhiệm vụ như Hải quân, Dân quân tự vệ biển, Bộ đội Biên phòng. Bên cạnh đó, gắn trách nhiệm của cấp ủy trong thực hiện nhiệm vụ; triển khai đồng bộ nhiều biện pháp lãnh đạo; xây dựng và tổ chức phê duyệt kế hoạch chặt chẽ, nghiêm túc sát với các phương án thực hiện nhiệm vụ chống khai thác IUU trên biển.

Hai là, làm tốt công tác chuẩn bị mọi mặt cho tàu thuyền nhất là chuẩn bị hàng hải cho tàu thực hiện nhiệm vụ IUU trên biển

Làm tốt công tác chuẩn bị đi biển sẽ quyết định khả năng hoàn thành nhiệm vụ của đơn vị. Trước hết các tàu Cảnh sát biển cần được duy trì công tác bảo quản, kiểm sửa định kỳ để bảo đảm tàu có khả năng hoạt động ổn định dài ngày trên biển trong suốt quá trình thực hiện nhiệm vụ chống khai thác IUU trên biển. Vì vậy, việc kiểm tra thường xuyên các hệ thống động cơ, vỏ tàu, thiết bị lái sẽ giúp hạn chế sự cố kỹ thuật. Ngoài ra, trong quá trình sửa chữa tại xưởng có thể lắp đặt các hệ thống cảnh báo va chạm, chống lật và gia cố vỏ tàu để tăng khả năng chịu sóng gió khi hoạt động dài ngày trên biển.

Bên cạnh đó, công tác chuẩn bị hàng hải cũng đóng vai trò quan trọng, cần thường xuyên tiến hành kiểm tra, rà soát và cập nhật hải đồ theo các thông báo hàng hải mới nhất để đảm bảo các chướng ngại hàng hải trên biển được nhận diện chính xác. Đồng thời, phải tổ chức lập kế hoạch hành trình cụ thể, xác định rõ khu vực hoạt động, khu vực có nguy cơ xảy ra vi phạm IUU cao, các khu vực giáp ranh, các tuyến đường di chuyển của tàu cá vi phạm gắn với nhiệm vụ được giao trên hải đồ, nhằm đảm bảo tính chủ động trong quá trình thực hiện nhiệm vụ. Việc trang bị đầy đủ các thiết bị hàng hải hiện đại như hệ thống định vị vệ tinh GPS, radar hàng hải, hải đồ điện tử và hệ thống liên lạc vô tuyến sẽ giúp nâng cao độ chính xác trong điều khiển tàu trong điều kiện thời tiết phức tạp. Chẳng hạn, việc sử dụng hải đồ điện tử tích hợp cùng dữ liệu AIS (Automatic Identification System) giúp tàu nhận diện được vị trí của các phương tiện khác, từ đó tránh nguy cơ va chạm.

Ngoài ra, để bảo đảm an toàn khi thực hiện nhiệm vụ chống khai thác IUU, tàu cần được trang bị đầy đủ thiết bị cứu sinh như áo phao, phao bè, pháo hiệu cứu hộ và hệ thống liên lạc khẩn cấp nhằm hỗ trợ thủy thủ đoàn trong trường hợp gặp sự cố bất ngờ. Việc kiểm tra định kỳ và bảo trì các thiết bị này sẽ giúp nâng cao khả năng ứng phó trong các tình huống nguy hiểm trên biển.

Ba là, thực hiện nghiêm kế hoạch bảo đảm dẫn đường và nâng cao năng lực dự báo, cảnh báo thời tiết cho các lực lượng tham gia

Muốn nâng cao hiệu quả công tác bảo đảm an toàn trong thực hiện nhiệm vụ chống khai thác IUU trên biển, người cán bộ tàu Cảnh sát biển phải tổ chức duy trì thực hiện nghiêm nội dung của kế hoạch bảo đảm dẫn đường, trọng tâm là kế hoạch kế hoạch bảo đảm an toàn đã được cấp có thẩm quyền phê duyệt. Trên cơ sở đó, thuyền trưởng chủ động, sáng tạo, linh hoạt trong xử trí tình huống sát thực tiễn, đảm bảo an toàn tuyệt đối về mọi mặt.

Quá trình hành quân phải tổ chức hành trình theo đúng kế hoạch đã được phê chuẩn, chú ý bố trí thành phần các kíp trực gồm cán bộ tàu, ngành có kinh nghiệm cùng những đồng chí mới, ít kinh nghiệm để hỗ trợ bổ sung cho nhau. Thuyền trưởng, ngoài số liệu do sĩ quan đi ca cung cấp, phải thường xuyên tự mình xác định vị trí tàu.

Khi cơ động tiếp cận kiểm tra, kiểm soát các phương tiện khai thác thủy sản trên biển, phải phối hợp, hiệp đồng chặt chẽ với tàu được kiểm tra, cũng như phối hợp các vị trí trên tàu Cảnh sát biển. Sẵn sàng các phương án xử lý nếu xảy ra sự cố nguy hiểm gây mất an toàn.

Trước khi tàu hành trình vào khu vực luồng hẹp, cần nghiên cứu kỹ hướng dẫn hàng hải, các tư liệu về khí tượng thủy văn. Sử dụng hải đồ tỷ lệ lớn, năm sản xuất gần nhất được tiến hành cập nhật, hiệu chỉnh đầy đủ. Khi hành trình trong tầm nhìn hạn chế, điều kiện phức tạp giông, gió, cần tăng cường tổ quan sát, kiểm tra độ kín nước các khoang, hầm. Đồng thời, áp dụng các biện pháp tránh va theo Quy tắc Tránh va quốc tế.

Quá trình thực hiện nhiệm vụ chống khai thác IUU trên biển, tàu Cảnh sát biển thường xuyên phải hoạt động thời gian dài trên biển nên luôn phải đối mặt với thời tiết khắc nghiệt, giông, bão, sóng lớn và dòng hải lưu phức tạp, Những cơn bão mạnh có thể gây nguy hiểm trực tiếp đến tàu Cảnh sát biển khi thực thi nhiệm vụ trên biển. Do đó, việc nâng cao năng lực dự báo và cảnh báo thời tiết là một trong những giải pháp quan trọng nhằm bảo đảm an toàn hàng hải. Trước tiên, cần đầu tư, nâng cấp hệ thống thiết bị quan trắc khí tượng, bao gồm radar thời tiết hiện đại, cảm biến đo sóng và áp suất khí quyển, kết hợp với dữ liệu vệ tinh và mô hình dự báo số để phân tích chính xác các diễn biến khí tượng hàng hải. Những hệ thống này sẽ giúp theo dõi, cảnh báo sớm các cơn bão, áp thấp nhiệt đới và các hiện tượng thời tiết nguy hiểm khác, qua đó hỗ trợ tàu Cảnh sát biển chủ động điều chỉnh hải trình để tránh rủi ro. Việc thiết lập một trung tâm giám sát thời tiết biển với sự kết nối trực tiếp đến các cơ quan khí tượng trong nước và quốc tế như Trung tâm Dự báo khí tượng thủy văn Quốc gia, Cơ quan Khí tượng Nhật Bản (JMA) và Trung tâm Cảnh báo bão liên hợp (JTWC) sẽ giúp nâng cao khả năng tiếp cận thông tin dự báo chính xác. Đồng thời, Lực lượng Cảnh sát biển cần có một hệ thống thông tin liên lạc nhanh chóng, thông suốt để truyền đạt các bản tin cảnh báo thời tiết đến các tàu đang thực hiện nhiệm vụ ngoài khơi.

Bên cạnh đó, cần đào tạo chuyên sâu cho cán bộ, chiến sĩ trên tàu về kỹ năng khai thác, sử dụng các thiết bị dự báo khí tượng, cũng như phương pháp ứng phó với các tình huống thời tiết cực đoan. Trong thực tế, nhờ có hệ thống cảnh báo sớm và phương án hành động phù hợp, tàu Cảnh sát biển 9004 đã kịp thời thay đổi hướng di chuyển, tránh vùng nguy hiểm trong cơn bão số 9 năm 2020, qua đó bảo đảm an toàn cho toàn bộ lực lượng. Ngoài ra, cần áp dụng công nghệ trí tuệ nhân tạo (AI) để phân tích dữ liệu thời tiết và cảnh báo rủi ro theo thời gian thực sẽ là hướng đi hiệu quả nhằm nâng cao mức độ an toàn trong hoạt động tuần tra, kiểm tra, kiểm soát trên biển.

Bốn là, tăng cường công tác huấn luyện cho cán bộ, chiến sĩ cũng như ứng dụng công nghệ giám sát hiện đại vào thực hiện các nhiệm vụ trên biển.

Cán bộ, chiến sĩ trên tàu là yếu tố quyết định trong việc vận hành tàu an toàn cũng như hoàn thành nhiệm vụ chống khai thác IUU trên biển. Vì vậy, cần tổ chức các khóa huấn luyện chuyên sâu cho cán bộ, chiến sĩ về kỹ năng điều khiển tàu trong điều kiện thời tiết xấu, kỹ thuật neo đậu an toàn và xử lý các tình huống nguy hiểm như va chạm hoặc sự cố trên biển của tàu mình cũng như của ngư dân khi đánh bắt trên biển. Ngoài ra, cần được đào tạo về kỹ năng tuyên truyền, trình độ ngoại ngữ và các quy trình xử lý hành vi vi phạm trên biển, đảm bảo thực hiện nhiệm vụ theo đúng quy định pháp luật. Cần tăng cường các đợt diễn tập, mô phỏng các tình huống phức tạp rèn luyện kỹ năng đối phó với tàu cá nước ngoài vi phạm hay xử lý các sự cố kỹ thuật khẩn cấp. Các bài tập này giúp nâng cao phản xạ, khả năng phối hợp giữa các lực lượng và đảm bảo ứng phó hiệu quả trong thực tế trên biển.

Bên cạnh đó, cần ứng dụng công nghệ hiện đại như hệ thống giám sát AIS, VMS (Vessel Monitoring System) và camera tầm xa kết hợp trí tuệ nhân tạo (AI) để phân tích dữ liệu hải trình, cảnh báo nguy cơ va chạm hoặc vùng nước nguy hiểm. Chẳng hạn, nhờ hệ thống VMS, trong năm 2022, Cảnh sát biển Việt Nam đã phát hiện và xử lý 45 vụ tàu cá vi phạm vùng biển nước ta. Việc triển khai hệ thống camera giám sát tầm xa kết hợp với AI sẽ giúp tự động nhận diện, phân loại tàu và đưa ra cảnh báo sớm, góp phần nâng cao hiệu quả thực thi pháp luật trên biển.

Năm là, tăng cường hợp tác quốc tế và hiệp đồng với các lực lượng thực hiện nhiệm vụ trên biển

Hoạt động kiểm soát IUU không chỉ là trách nhiệm của một quốc gia mà cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các quốc gia trong khu vực. Việt Nam cần tăng cường hợp tác với các quốc gia có kinh nghiệm trong việc kiểm soát IUU như Indonesia, Philippines và Thái Lan để trao đổi thông tin, chia sẻ kinh nghiệm và hỗ trợ lẫn nhau trong công tác tuần tra, kiểm soát trên biển. Sự hợp tác này không chỉ giúp tăng cường năng lực kiểm soát IUU mà còn giúp nâng cao hiệu quả bảo vệ nguồn lợi thủy sản bền vững.

Bên cạnh hợp tác song phương, cần chú trọng đến hợp tác đa phương với các tổ chức quốc tế như FAO, IMO, và Ủy ban Nghề cá Tây Thái Bình Dương (WCPFC). Việc tham gia vào các diễn đàn và sáng kiến quốc tế sẽ giúp Việt Nam tiếp cận công nghệ giám sát hiện đại và học hỏi các phương thức bảo vệ nguồn tài nguyên biển bền vững. Cùng với đó, việc hiệp đồng giữa Lực lượng Cảnh sát biển và các lực lượng trong nước như: chính quyền địa phương ven biển, Hải quân, Biên phòng và các lực lượng dân quân tự vệ biển là rất quan trọng. Việc chia sẻ thông tin và hỗ trợ tuần tra liên ngành sẽ nâng cao khả năng phát hiện và xử lý vi phạm, từ đó bảo vệ chủ quyền biển đảo và bảo vệ nguồn lợi thủy sản. Trong năm 2023, Cảnh sát biển Việt Nam đã ký kết thỏa thuận hợp tác với Cảnh sát biển Indonesia, giúp nâng cao hiệu quả chia sẻ thông tin và thực thi pháp luật. Cần tiếp tục mở rộng hợp tác này và thiết lập các cơ chế trao đổi thông tin giữa các quốc gia và các tổ chức quốc tế để thúc đẩy công tác bảo vệ nguồn tài nguyên biển.

Bảo đảm an toàn cho tàu Cảnh sát biển Việt Nam thực hiện nhiệm vụ chống khai thác IUU là nhiệm vụ quan trọng, góp phần bảo vệ chủ quyền biển đảo và tài nguyên biển của quốc gia. Việc thực hiện đồng bộ các giải pháp như: phát huy vai trò lãnh đạo của cấp ủy đảng, người chỉ huy trong lãnh đạo, tổ chức thực hiện nhiệm vụ; làm tốt công tác chuẩn bị về người và phương tiện; duy trì các biện pháp bảo đảm an toàn hàng hải, nâng cao năng lực dự báo thời tiết; tăng cường huấn luyện cho cán bộ, chiến sĩ; tích cực tổ chức các hoạt động tuyên truyền pháp luật; duy trì sự phối hợp giữa các lực lượng thực thi pháp luật trên biển cũng như ứng dụng công nghệ giám sát hiện đại và đẩy mạnh hợp tác quốc tế sẽ giúp Lực lượng Cảnh sát biển hoạt động an toàn và hiệu quả hơn. Đây không chỉ là nhiệm vụ cấp thiết trong bối cảnh hiện nay mà còn là hướng đi lâu dài để xây dựng Lực lượng Cảnh sát biển chuyên nghiệp, hiện đại và sẵn sàng thực hiện tốt nhiệm vụ quản lý, bảo vệ vùng biển Việt Nam.

Trung tá, ThS. LÊ VĂN DƯƠNG – Khoa Hàng hải/Học viện Hải quân

Trung tá, ThS. BÙI VĂN DIỄN – Khoa Cảnh sát biển/Học viện Hải quân

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. Nguyễn Hữu Hòa (2021) "Ứng dụng công nghệ giám sát hiện đại trong việc kiểm soát khai thác IUU ở Việt Nam" Tạp chí Hàng hải, số 8, tr. 45-53.
2. Lê Thiện Hoa (2021) "Việc thực thi các biện pháp kiểm soát IUU và hợp tác quốc tế trong quản lý khai thác hải sản" Tạp chí Quản lý Biển và Tài nguyên, số 3, tr. 30-40.
3. Cảnh sát biển Việt Nam (2023), “Báo cáo kết quả thực hiện nhiệm vụ kiểm soát IUU của Cảnh sát biển Việt Nam năm 2023”.
4. Bộ Quốc phòng Việt Nam (2020), “Chỉ thị về tăng cường hợp tác quốc tế trong bảo vệ an ninh hàng hải và phòng chống khai thác IUU”.